[ Cevap | Dersim Forum ]
Posted by Kurmanç - Dersimli on 27/9/2009, 23:45:46
Kırmançlar-ZazalarToplam Nüfus
Tahminen: 4 - 6 milyon
Dil(leri)
Kırmançki-Zazaca-Goranice
Dinleri-inançları
Rea Heq-Alevi, Hanefi-Şafi,Bahai,Zerdüşt.
İlgili Etnik Gruplar
İran halkları (Gilanlılar, Mazenderanlılar, Guranlar, Lurlar, Kürtler ve Farslar)
Kırmanç-Zazalar, Hint-Avrupa dil ailesinin İrani diller grubuna ait bir dil olan Zazaca'yı konuşan ve Türkiye'nin Doğu Anadolu Bölgesi'nde varlığını sürdüren İrani kökenli bir halktır. Victoria Arakelova, nüfuslarının 4 ve 6 milyon arasında olduğu tahmin etmektedir.[1]. Zazalar, Türkiye'de Türklerden ve Kürtlerden sonra nüfus yoğunluğu olarak üçüncü sırada yer alırlar.
Kırmanç-Zazalar’ın Yaşadığı Coğrafya.
Kırmanç-Zazaların yoğunlukta yaşadığı bölgeler
Sivas’tan Muş-Erzurum’a, Gümüşhane'den Urfa’ya kadar uzanır. Kırmanç-Zazalara yakın Kurmanci (Kürtçe) konuşan Koçgiri Aşiretlerinin de bazı kabileleri Zaza kökenlidir.
Ağırlıklı olarak Tunceli, Bingöl, Erzincan, Elazığ, Sivas, Diyarbakır, Erzurum.. illerinde yaşarken, Kangal, Zara, Ulaş, İmranlı, Hafik, Gürün (Sivas), Varto (Muş), Tekman , Hınıs, Çat, Aşkale (Erzurum), Gerger (Adıyaman), Mutki (Bitlis), Sason, Kozluk,Gercüş (Batman) , Dicle, Hani, Lice, Kulp, Çermik, Çüngüş (Diyarbakır) ilçelerinde den yaşamaktadırlar.
Dil Kırmançki-Zazaca:
Zazaca'nın yerel olarak Zazaki, Kırmancki (Dersimce), Dımılki, Şo-Bê gibi birkaç farklı adlandırması vardır.
Latin alfabesine esas alınan Kırmançki-Zazaca yazılış sistemi (Dilbilimci Prof. C.M. Jacobson'un Zazaca'ya uyarladığı alfabe, Jacobson Alfabesi), 1980'li yıllarda İsveç, Fransa ve Almanya gibi ülkelere göç eden Kırmanç-Zazalar'ın gayetleriyle yayıldı ve Türkiye'de Kırmançki-Zazaca dergileri ve kitaplarının yayınlanmasına yardımcı oldu. Bu alfabede 32 harfden oluşur. 1980'lerden itibaren Zazaca olarak birçok dergi ve kitap yayınlandı. Kırmançki-Zazaca'nın yaşatıldığı en önemli alan ise müzik olarak değerlendirilebilir. Sılo Qıc, Rençber, Sey Qaji, Dewres Baba, Rençber Aziz, Mehmet Çapan, Hüseyin Doğanay gibi halk ozanları Kırmanç-Zaza Halk Müziğinin 20.yy'daki başlıca önemli temsilcileridir. Bunun dışında 90'lı yıllardan itibaren Metin - Kemal Kahraman, Ahmet - Mikail Aslan, Nilüfer Akbal, Yılmaz Çelik, Avni Polat, Vengê Sodıri, Grup Munzur gibi sanatçılar ve müzik grupları da Zaza Müziğini batı müziğiyle tanıştırmışlardır.
Kırmanç-Alevi Zazalarda ibadet dilinin Kırmançki olması Dersim'de bu dilin geçmişte kutsal kabul edilmesine neden olmuştur. Yörede Zazaca'dan bahsederken "Zonê Xızıri" (Hızır'ın Dili) diye bir kutsama deyimi kullanılır. Dersim Kırmançki-Zazacada yazılı hale getirilen yüzlerce "dêse" deyiş, duwalar vardır.
İnançlar:
Zazalar’ın büyük bir çoğunluğu Kırmanç-Alevi , diğer kesımde Sünni Müslümanlardan oluşmaktadır. Sünni kesimde ayrıca Şafii ve Hanefi mevcuttur.
Alevi Kırmanç-Zazalar BÜYÜK DERSİDE: Tunceli, Sivas (Zara, İmranlı, Ulaş), Erzurum (Tekman, Hınıs, Çat, Aşkale, Şenkaya , Pasinler, Olur, Mahallebaşı, Merkez), Erzincan (Merkez, Kemah, Tercan), Varto, Bingöl (Yayladere, Kiğı, Yedisu), Elazığ (Karakoçan, Merkez, Arıcak), kısmen Gümüşhane, Şiraz, Kürtün, Köse ve Kayseri (Sarız, Develi ve Merkez) ikamet etmektedir.
Sünni Müslüman Zazalar ise daha çok Elazığ, Maden, Palu, Bingöl, Siverek, Adıyaman, Mutki, Aksaray gibi il ve ilçelere yayılmış durumdalar.
(...)
Başlıca halk dansları; Qeraçor, Devzer, Çepki, Fadiki gibi düğün oyunlarıdır. Başlıca yemekler; babıko, bıcık, zerfet, keska, helisa, patila, pêsara, şir, bıcıka qatqatın, çhebelek, dogma gibi genelde hamur ürünü yemeklerdir.
Zazalar arasında kutlanan veya kutsanan başlıca bayramlar ve önemli günler şunlardır ;
Kormışkan bayramı (müslüman zazaların, Siverek Yöresi, Mart ayında Nevruza denk gelir)
Hawtemal bayramı (Dersim Yöresi, Mart ayında, bir tür bahar bayramı)
Hawtemalo Pil (Büyük Hawtemal)
Hawtemalo Qıc (Küçük Hawtemal)
Qereçarseme :Bir bahar bayramı, yine Mart ayında kutlanır.
Newê Marti : Mart dokuzu, Nevruz, 22 Mart'a denk gelir, normal Nevruz'dan bir gün sonradır.
Gağand : Yeni yıl bayramı, daha çok Dersim-Koçgiri-Varto dolaylarında yılbaşı olarak 13 Ocak'a yakın tarihlerde kutlanır. Bu bayramda Rumi takvim esas alınır. 50 yıl öncesine kadar Müslüman Sünni Zazalar tarafından da kutlanıyordu. Dersim'de halen kutlanmaya devam etmektedir.
Rocê Xızıri : Hızır orucu, Alevi Kırmanç-Zazalar tarafından her yıl Şubat ayının ikinci haftasında 3 gün oruç tutulur.
Rocê İmamu : Alevi Kırmanç- Zazalar tarafından tutulur ve çok önemlidir.
Rocey Ramazani : Ramazan orucu.Müslüman zazalar tarafından tutulur
Eydê Heciyan, Roşanê Qurbani : Kurban bayramı.
Zazalar'ın etnik kimliği üzerine tartışmalar Zazalar'ın sınıflandırılması politik bir tartışma konusudur:
Hozatlı yaşlı bir Kırmanç-Zaza kadını (2008)Kırmançlar kendi dillerinde, Türklere "Tırk", Kürtlere ise yöreden yöreye "Kırdas", "Khurr" veya "Khurrmanc" derler ve kendilerini her iki halktan da ayırırlar. Türklüğü veya Kürtlüğü kabul etmezler.
Kürdoloji'nin babası kabul edilen Minorsky, İslam Ansiklopedisi'nin İngilizce basımında Zazalar'ın kesinlikle Kürt olmadığını belirtir. Ayrıca Batılı dilbilimciler, Zazaca'dan hareketle Zazaların Farslardan ve Kürtlerden tamamen farklı İrani kökenli bir etnik grup olduğunu belirtirler. Diğer taraftan, İranoloji biliminde Zaza dili, Kürtçe ve Farsça'dan farklı özgün İrani bir dil olarak tasnif edilmektedir. Yine dünya üzerinde, 6,000'den fazla dil ve lehçeyi araştıran Ethnologue'a göre Zazaca iki lehçeden oluşan (Dersimce/Kuzey Zazaca ve Güney Zazaca/Dımılki), başlı başına bir dil olarak sınıflandırılmıştır.
(...)
79
Responses: